تقویت نشرکتاب در گرو ایفای نقش حرفه ای روابط عمومی ها

وضعیت کنونی نشر کتاب درجامعه ما با توجه به موضوعاتی نظیر ضعف کتابخوانی به دلیل نارسائی های نظام آموزشی و فرهنگ شفاهی مردم،گسترش اینترنت،فقدان سیستم کارآمد پخش کتاب،کمبود کتابخانه های عمومی وکتابفروشی ها از یکسو و آغاز اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها به گونه ای است که نیازمند ایجاد تحولاتی گسترده در فرآیند تولید کتاب است که بخش هائی از این تحولات مربوط به  اقدامات روابط عمومی های حوزه نشر در زمینه شناسائی نظرات مخاطبان کتاب است.

درپاسخ به پرسش"چرا کتاب نمی خوانیم؟" ناشران ،مردم و مسئولان دلائل مختلفی را ذکر می کنند .

 ناشران کتابهای حوزه ادبیات،علوم اجتماعی وهنر عموما معتقدند کار نشر و فروش کتابهای انان هم اکنون در شرایط مطلوبی قرار ندارد و شمارگان متوسط کتابهای جدید به حدود هزار نسخه رسیده و این  شایسته کشوری با جمعیت و موقعیت ممتاز فرهنگی،هنری ایران نیست.به عقیده این ناشران حضور رسانه های رقیب مانند اینترنت، تکیه بیش از حد جامعه ایران به فرهنگ شفاهی، عدم ارائه آموزش های مناسب در زمینه کتابخوانی به کودکان و نوجوانان درمدارس، مراجعه جوانان و نوجوانان برای انجام تکالیف درسی به کتابخانه‌ها و کم شدن رویکرد انها به کتابهای ادبی واجتماعی و شعر و قصه ،گسترش جزوه محوری و مدرک‌ محوری در دانشگاهها، لزوم اخذ مجوز پیش از انتشار کتاب که گاه زمان آن بسیار طولانی می شود، عدم تبلیغ کتاب در رادیو وتلویزیون واصولا گران بودن و به صرفه نبودن تبلیغ کتاب در کشور و اینکه در سطح جامعه به غیر از 10 روز نمایشگاه بین المللی کتاب تهران و هفته کتاب در خصوص ضرورت مطالعه سخنی گفته نمی شود، خارج شدن کتاب از سبد خرید خانوار به دلیل تکاپوی مردم برای امرار معاش و اینکه کتاب در سبد خرید اقشار مرفه و از لحاظ اقتصادی توانا نیز جائی ندارد،کم بودن تعداد کتابخانه های عمومی و کتابفروشی ها در سطح کشور و عدم برنامه ریزی در خصوص ایجاد کتابفروشی هایی زنجیره ای در کشور،پخش سنتی و نامناسب کتاب در کشور از دلائل عدم رشد کتابخوانی در کشور است.

در مقابل مردم هم در پاسخ به سوال"چرا کتاب نمی خوانید؟"چنین جوابهائی می دهند :قیمت کتاب برای اقشار آسیب پذیر نسبت به درآمدآنها بالاست، کتاب نسبت به برخی کالاها همچنان ارزان است اما تمایل به مطالعه در جوانان از بین رفته و سطحی نگری ها وچشم و هم چشمی ها و ظاهربینی ها در حال حاکم شدن بر ذهن و تفکر نسل جوان و دانشجویان است،ممیزی و اخذ مجوز پیش از انتشار اعتماد به کتاب را کاهش می دهد،سپری شدن بخش اعظم وقت دانش اموزان و دانشجویان به انجام دادن صرف تکالیف درسی به دلیل غلط بودن نظام آموزشی،کتابها جاذبه ندارد تا بخریم، علمی که در کشور به نگارش کتاب منتهی می شود یا ترجمه است و یا متعلق به سالها ،بسیاری کتابخوان ها یا بیکارند یا به حرفه غیر تخصصی اشتغال دارند، اینترنت و روزنامه به نیازهای اطلاعاتی مردم به خوبی جواب می دهند.

در خصوص نظرات مردم و ناشران،به چند نکته می توان اشاره کرد.ممیزی و اخذ مجوز پیش از انتشار بر اساس شواهد و مدارک همواره وجود داشته ولی طی پنجاه،شصت سال اخیر شاهد بوده ایم که نویسندگان و مترجمان پیشکسوت کشور که اکثرا نویسندگی و مترجمی شغل دوم آنها پس از تدریس و کارمندی بوده آثار ارزشمند و ماندگاری را به جامعه تقدیم نموده اند که باعث به حرکت افتادن چرخ های صنعت نشر کشور شده و این در حالیست که در آن مقاطع نیز مانند امروز رقیبانی مانند سینما،تلویزیون،رادیو،مطبوعات وسایرتفریحات وجود داشته و نکته مهم برقراری ارتباط مناسب میان این آثار با مردم بوده است.

یک نکته دیگر در عرصه امروز نشر که به ایجاد جامعه اطلاعاتی مربوط می شود اینست که مطالعه به منظور کسب آگاهی های جدید همچنان با قوت ادامه دارد و حتی می توان ادعا کرد که مطالعه افزایش هم پیدا کرده ولی مطالعه کتاب به شکل کتابی کمتر شده است. یکی از دلائل این موضوع، ایجاد تنوع در فناوری های نوین ارتباطی و اطلاع رسانی است و نیازهای  اطلاعاتی مردم بیشتر از طریق رسانه های جدید غیر کتابی زیادی تامین می شود و امروزه شاهدیم که مردم نسبت به گذشته در کمترین زمان اطلاعات بیشتری را به صورت چند رسانه ای دریافت می کنند.

همچنین طی سالهای اخیر به دلیل اهمیتی که خانواده ها برای آینده فرزندانشان قائل هستند بازار تولید و نشر کتابهای کمک آموزشی بسیار پر رونق بوده است.همچنین کتابهای عامه پسند در زمینه های روانشناسی،زندگی زناشوئی،عرفان وطالع بینی،که البته بخش اعظم آنها از کیفیت لازم نیز برخوردارنیست، بارها تجدید چاپ شده که حاکی از اقبال مردم به این کتابهاست. ضمن اینکه طی سالهای اخیر در مقاطعی به دلیل گسترش مباحث عرفانی و در مقطعی به دلیل سیاسی شدن جامعه شاهد چاپ و فروش نسبتا خوب کتابهای مرتبط با این موضوعات بودیم.

با توجه به این موارد می توان چنین  نتیجه گیری نمود که نیاز به کتابخوانی در جامعه وجود دارد و مسئولان و دست اندرکاران امور فرهنگی و نشر گتاب باید برای رفع این نیاز برنامه ریزی نمایند.

یکی از پاسخهای اقشار مختلف مردم به پرسش"چراکتاب نمی خوانید؟"اینست که کتابها جاذبه ندارد تا بخریم؛از طرفی در جامعه شاهدیم که برخی افراد وخانواده ها مبلغی را به صورت مستمر به خریدکتابهائی اختصاص می دهند که توانائی و قابلیت ارتقای سطح فکری و علمی افراد را ندارند،بنابراین دست اندرکاران حوزه نشر باید نشر کتاب را به طرفی هدایت نمایند که مردم برای خرید کتابهای مورد علاقه و باارزش تر و فرهنگ ساز تمایل بیشتری داشته باشند.

طی سالهای اخیر موضوع بحران مخاطب در نشر بسیار مطرح شده و شاهد ان کتاب‌هایی است که بدون اینکه مخاطب داشته باشد چاپ و روانه بازار نشر می‌شود و این تولید انبوه باعث سردرگم شدن مخاطب و در نهایت وارد آمدن آسیب به بازار کتاب میشود. همچنین فعالیت نویسندگان و مترجمانی که حرفه‌ای نیستند و در عرصه نشرکتاب ماندگار نمی‌شوند به این بحران دامن می زند.برخی ناشران هم پس از تولید کتاب وهنگامی که خریدار آثارخود را در بازار کتاب پیدا نمی‌کند از کل بازار دلسرد می‌شوند و فعالیتهایشان کم می شود.

همواره توسط رسانه ها از فروش فوق العاده،استقبال گسترده و بی سابقه ازکتابهائی درخارج کشور خبردار می شویم که گوشه هائی از فعالیتهای حرفه ای نشر کتاب را مشخص می کند.این که به مناسبت رویدادی خاص کتابی چاپ و با استقبال گسترده مواجه شود قطعا به برنامه ریزی و مدیریت حرفه ای ناشر آن کتاب بر می گردد که هم درعرصه کسب اعتبار وجایگاه فرهنگی و اجتماعی و هم در زمینه بازگشت سرمایه و کسب سود مالی به موفقیتهائی رسیده است .

برای ارزیابی این موضوع از لحاظ مباحث تخصصی و حرفه ای ، برخی ویژگیهای یک ناشر حرفه ای را مرور می کنیم.برای مثال ناشر خوب،ناشری است که خود نویسنده بوده و از محدودیتهای نویسنده ها و مترجمان آگاه وهمچنین به دنبال اعطای حقوق نویسندگان به صورت کامل باشد .ناشر خوب می بایستی اقتصاد بازار را بداند و از کم و کیف سرمایه گذاریهای برگشت پذیر مطلع باشد.

ناشر خوب،حتی الامکان می بایستی در یک زمینه خاص فعالیت کند و به وسیله اینترنت و شرکت در نمایشگاه با ناشران خارجی و نویسندگان و مخاطبان آثارش در ارتباط باشد.ناشر حوب باید برای آینده پروژه هائی برای انتشار داشته باشد و سفارش کتاب یا تحقیق بدهد .

موضوع مورد نظر ما به دو مورد اخیر برمی گردد و مرور مجدد این اصل مهم که عدم  نگارش کتاب  بر اساس نیاز جامعه و مخاطبان از عوامل جدی افول کتابخوانی و گرایش کتابخوانان به سمت سایر رسانه هاست .

در غرب چیزی به نام «صنعت نشر» وجود دارد و کتاب به معنای واقعی کلمه تولید می‌شود،اما در کشور ما اکثر نویسنده ها و مترجمان به سلایق خود پاسخ می دهند تا اینکه به سفارش اجتماع خود پاسخ ‌دهند.

پرسش مطرح در این حوزه اینست که آیا استقبال از کتاب متناسب با افزایش جمعیت و افزایش تعداد باسوادان و دانشجویان بالا رفته است؟سوای مباحث مهمی چون عدم تربیت کتابخوان در مدارس و دانشگاهها اگر انتقاد دیگری هست باید بخش اعظم آن را متوجه ناشران کرد، زیرا صنعت نشر نتوانسته به اشتیاق مردم پاسخ بگوید.

 هنوز کاملا مشخص نیست که آیا در تمامی موسسه های انتشاراتی خصوصی و دولتی کشور واحدی به نام روابط عمومی وجود دارد که علاوه بر تهیه بروشور ،حضور در نمایشگاه و معرفی کتاب در مطبوعات، با انجام طرحهای نظرسنجی در زمینه شناخت سلیقه مخاطبان،انتظارات انان از حوزه نشر را شناسائی و به مدیران آن انتشارات منعکس نماید تا مطابق انها سفارش تالیف،ترجمه وتجدید چاپ کتابها وانجام پژوهش صورت گیرد.

شکی نیست که در عصر حاضر برای بقا در عرصه نشر باید بازار کتاب را شناخت و به تقاضای مخاطب احترام گذاشت. متأسفانه در کشور ما کتاب های مورد علاقه مردم کمتر تهیه و منتشر می شود، این در حالی است که تجربه نشان داده اگر کتاب های خوب انتخاب شود و حتی با کیفیت نا مناسب به بازار بیاید، حتما مورد استقبال قرار می گیرد.

فاصله زیاد میان کتاب و مخاطب،از مشکلات عمده ای است که اغلب نویسندگان و ناشران ما با آن مواجهند.آنها خود نیز معتقدند زمانی آثار حوزه های گوناگون جایگاه اصلی شان را می یابند که علاوه بر معرفی و تبلیغ صحیح،این آثار دارای ویزگی های تازه و بدیع بودن و یادآوری برخی موضوعات قبلی با فرم جدید باشند.

اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها،که ازحساس ترین و مهمترین طرح های دولت است،تاثیرات زیادی بر تمامی بخش های اقتصادی،صنعتی،تجاری،فرهنگی وخدماتی کشور می گذارد و مردم نیز در زندگی روزمره خود این تاثیرات را به طور مستقیم نسبت به گذشته احساس می کنند.این طرح همچنین موارد مهمی نظیر استفاده صحیح و معقولانه از وسائل و تجهیزات و ماشین الات و تغییر در شیوه های انجام کارها در راستای بهینه سازی مصرف انرژی و اصلاح الگوی مصرف و اصلاح نرخهای جدید انرژی ،کالاها و خدمات را در بر می گیرد. مطابق نظرات مسئولان مرتبط با این طرح در دولت،با آزاد سازی قیمت ها و اقتصادی شدن فعالیتها راه برای کاهش تصدی های دولت،واگذاری امور به بخش خصوصی هموار می شود و شاهد صرفه جویی اقتصادی در بخشهای مختلف، توزیع عادلانه ثروت، بهره وری بالا، گسترش صنایع ، ایجاد رقابت و افزایش خلاقیت ها و استعدادها خواهیم بود.

برخی صاحب نظران نشر از سالها قبل ضمن انتقاد از وضعیت توزیع یارانه ها در این بخش، برای بهبود وضعیت و جلوگیری از تنبل شدن نشر و اینکه نگاه آن همواره به دهان دولت نباشد، معتقد بودند دولت باید یارانه های حوزه چاپ و نشر کتاب،را که کارکردی تسکین دهنده دارد، قطع و یا نحوه توزیع آنرا تغییر دهد،چون توزیع مستقیم یارانه باعث می شود افرادی وارد این کار شوند که اصلا اهل این کار نیستند و وقتی افراد غیرحرفه‌ای،که فقط به فکر منافع خودشان هستند و دنبال این نیستند که کار با کیفیت انجام دهند، با اهداف غیرفرهنگی جذب این کار می‌شوند، نتیجه‌اش غیر از فاجعه و رکود و بحران های مختلف چیز دیگری نیست.

یکی از رسالتهای نویسندگان و مترجمان و ناشران کتاب ایرانی در این شرایط اینست که بتوانند با تدبیر و درایت مشکلات حوزه کاری خود را برطرف نماید و تفاوت ان با مواقع دیگر اینست که این بار خود دست اندرکاران نشر باید تمامی زحمات را بکشند و سهم دولت بسیار کم است.در صورت برنامه ریزی های صحیح موسسه های انتشاراتی برای ادامه فعالیتهای خود پس از هدفمند سازی یارانه ها ،که تقسیم بندی مخاطبان و آگاهی از نیازها و انتظارات آنها از نشر که عموما با محوریت روابط عمومی ها انجام می شود اولویت زیادی دارد. نویسنده ها و مترجمان کشور باید با ارزیابی شرایط حوزه نشر کتاب و مشکلات و مسائل روز داخل و خارج کشور با انتخاب سوژه های جذاب و بدیع مطابق این تحولات چرخ های صنعت نشر را در فضائی به حرکت درآورند که مخاطبان این بار قطعا با وسواس و دقت بیشتری و در صورت وجود جذابیت کتابها را خواهند خرید.

همچنین پیش بینی می شود با اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها،نویسندگان ومترجمان از پراکنده کاری ها پرهیز و فعالیتهای خود را در یک رشته یا یک موضوع متمرکز و چشم اندازهای جدیدی از آن را برای مخاطبان باز نمایند زیرا ناشران در صورت جدید بودن موضوع و بازگشت سرمایه روی کتابهای جدید سرمایه گذاری می نمایند.

به این ترتیب سفارش کتاب و تحقیق را میتوان یکی از کارکردهای جدید موسسه های انتشاراتی ذکر کرد که موفقیت در آن به انجام اقدامات روابط عمومی ها بستگی دارد که برخی انها عبارتست از: آگاهی از تحولات جدید رشته های مرتبط با حوزه کاری انتشارات در داخل و خارج جهت انجام نظر سنجی در سطح سازمانها،کارخانه ها،بیمارستانها،دانشگاهها و یا عموم مردم جامعه برای آگاهی از نیاز به سفارش یا ترجمه کتاب و یا انجام مصاحبه های اختصاصی توسط روزنامه نگاران متخصص برای چاپ در کتابهای جدید،تهیه بانک اطلاعاتی نویسندگان، مترجمان، پژوهشگران، استادان دانشگاه ،روزنامه نگاران و مدیران قدیمی و جدیدی که توانائی انتشار کتاب در حوزه تخصصی آن انتشاراتی را دارند و تهیه تقویمی از مناسبتهای داخلی و خارجی چند سال آینده مرتبط با حوزه کاری انتشارات(مانند نمایشگاهها و همایش هاو زادروزها)برای مشخص شدن مناسبتها به منظور سفارش کتاب وپژوهش.

ذکر یک مثال ساده می تواند ابعاد مختلف مساله را کمی باز نماید. امروزه پیش از برگزاری مسابقات مهم ورزشی نظیر المپیک وجام جهانی فوتبال بسیاری از ناشران حرفه ای کتابهائی در باره تاریخ المپیک و جام جهانی فوتبال ، بزرگان فوتبال در جام های جهانی، مصاحبه با مربیان و بازیکنان برتر جام های جهانی،خاطرات بازیکنان سرشناس ، بررسی ابعاد فرهنگی،اجتماعی ورزش و دیگر موضوعات مرتبط با فوتبال و جام جهانی فوتبال را به نویسندگان و روزنامه نگاران سفارش می دهند.

بدون تردید این کتابها در هفته های منتهی به آغاز جام جهانی فوتبال که بخش هائی از فضای رسانه ای دنیا به این رشته ورزشی اختصاص دارد ، ضمن ارائه توضیحات تکمیلی به علاقه مندان به ویزه نوجوانان و جوانان اسباب رونق صنعت نشر را نیز فراهم حواهد کرد .

یکی دیگر از مواردی که سفارش کتاب و پژوهش در آن در اروپا و آمریکا رواج دارد،تهیه زندگی نامه ازشخصیتهای مطرح سیاسی،مذهبی،هنری،اجتماعی،ورزشی توسط یک گروه کاری مشتمل بر: نویسندگان و پژوهشگران و روزنامه نگاران و به روزاوری آن در ویرایش های بعدی است که تاکنون در کشور ما توجهی به ان صورت نگرفته است ولی در خارج از مواردی است که در صورت تهیه حرفه ای آن موسسه انتشاراتی را با سود مالی و اعتبار فرهنگی همراه می سازد.تجربه کشورهای خارجی نشان می دهد که این کتابها که گاه ادامه موضوعات ژورنالیستی هستند و بیشتر به همراه تصاویر و جداول منتشر می شوند، ضمن تشریح و تکمیل  موضوعات مطرح شده در مطبوعات خوانندگان را نیز به سمت مطالعه آثار مختلف و کتابهای جدی سوق می دهند.

از اینگونه مثالها در عرصه های فرهنگی ، تاریخی ، ادبی ، صنعتی بسیار است و ورود آنها به عرصه  تالیف و ترجمه و سفارش کتاب نیازمند برنامه ریزی و مدیریت اصولی و حرفه ای نشر کتاب که تقسیم بندی مخاطبان و آگاهی از سلائق انها از مهمترین عوامل موفقیت محسوب می شود.

گام مهم دیگر برای روابط عمومی های حوزه نشر کتاب، داشتن برنامه های  مشخص برای اطلاع رسانی و جذب عموم مردم به سمت مطالعه کتاب هم به شکل مستقیمبا برگزاری مسابقات کتابخوانی در مراکز علمی،آموزشی ومحلات و هم از طریق مطبوعات و اینترنت با هدف ایجاد حس رقابت در جامعه و هم بهشکل غیر مستقیم با برنامه های هنری و اطلاع رسانی و تبلیغ کتاب به شیوه های جدید هم از طریق روش های سنتی و هم استفاده از ظرفیتهای  فناوریهای جدید ارتباطی و اطلاعاتی است تا به مرور عطش کتاب و کتابخوانی را در اقشارمختلف به وجود آورد.

نکته مهم در تقویت و پشتیبانی از طرح های حمایتی از نشر کتاب پس از هدفمندسازی یارانه ها اینست که مدیران ودست اندرکاران مرتبط با برنامه ریزی و اجرای آن باید برای پیشرفت و موفقیت بیشتر به طورمستمر و در تمامی مراحل اجرای طرح از قابلیتهای مختلف ارتباطی و اطلاع رسانی که در موسسه ها وسازمانها وظیفه آن بر عهده روابط عمومی هاست بهره مناسب ببرند و حمایتهای لازم را به ویژه در زمینه تبادل نظر و اطلاعات با انها به عمل اورند و روابط عمومی ها نیز باید برای ایفای شایسته نقشی که از انها انتظار می رود علاوه بر انکه نیازمند حمایتهای مدیریتی هستند ،باید از انتظارات مردم در خصوص حوزه کاری خود آگاه شوند و وقت زیادی را به صحبت کردن با اقشار مختلف مردم اختصاص دهند.

با توجه به آغاز اجرای طرح هدفمندسازی یارانه ها پیش بینی ها حاکی از افزایش قیمت کاغذ و به تبع آن کتاب و تمایل ناشران برای چاپ کتابهائی است که تعداد زیادی از آنها به راحتی به فروش برسد یا مثل کتابهای درسی مخاطب ثابتی داشته باشد و ممکن است برخی کتابها به دلیل قیمت زیاد و کیفیت چاپ و ظاهر آن کالائی تجملی قلمداد شود.همچنین هر بحرانی نیز که در حوزه اقتصاد و فرهنگ به وجود آید، بحران مخاطب نشر کتاب را بیشتر می‌کند.هنگام بروز بحران ها و گذار از مقطعی به مقطع دیگر مانند وضعیت فعلی که اجرای طرح هدفمندی یارانه ها آغاز شده،به احتمال زیاد برخی نیازهای ثاتویه مانند مطالعه،سینما و تئاتر و کنسرت موسیقی رفتن و مسافرت نخستین بخشهائی است که دستخوش کم توجهی می شود. لذا برای کاهش فشارها به نشرکتاب و استمرار فعالیت دست اندرکاران مختلف این حرفه که در سراسر کشور مشغول فعالیتند باید ضمن توجه به تجربیات سایر کشورها و پیشنهادهای کاربردی، برنامه ریزی های علمی و عملی راطراحی و اجرا نمود.

 

/ 0 نظر / 30 بازدید